માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં કેટલાંક હાઈકૂ

બેસ્ટસેલીંગ લેખક,

આજ-કાલ ટહેલી રહ્યા છે, ઉદ્યાનોમાં

ફૂલો પોપ્યુલર થશે??



વહેલી સવારે જાગીને,

ઈર્ષ્યાપૂર્વક તે જુએ છે.શાંતિથી

સૂતાં બાળકોને.

તૂટી ચૂક્યા બંને

હતભાગી ટાવર્સ છતાં આસ-પાસ મળે

ગીધડાંનું ટોળું.



સોફો આળસુ બેઠો

તેના બંને શૂઝને કહે છે

દોડી આવોને.

~માઈકલ ઓગસ્ટીન

(ભાવાનુવાદઃહિરેન જોશી)

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં કેટલાંક હાઈકૂ

જોલી આયા રે...

સુભાષ કપૂરની જોલી LLB એક વ્યંગાત્મક ફિલ્મ છે.સટાયર છે.ફિલ્મનાં વિટ્ટી ડાયલોગ્સ માત્ર તાળીઓ અને સીટીઓ માટે લખવામાં આવ્યાં નથી.તાળીઓ મેળવવા માટે ડાયલોગબાજી થતી નથી.દરેક ડાયલોગ્સ પ્રાસંગિક છે,અર્થપૂર્ણ છે.ફિલ્મનું એક દ્ર્શ્ય છે કે જેમાં થાકેલ જોલી ત્યાગી અને રાતનાં સમયે ફૂટપાથ પાસે પેશાબ કરવા જાય છે ત્યાં એક આધેડ આજીજી સ્વરે કહે છે કે "સાહબ થોડે ઉધર ખડે હો જાયેંગે?? યહાં હમારા પરીવાર સોતા હૈ!!" બીએમડબ્લ્યૂ,મર્સિડીઝ્માં સવારી કરનારાં અને કહેવાતાં સોફિસ્ટીકેટેડ ભારતીય રીચ પીપલને આ દ્ર્શ્ય બેતુકુ લાગી શકે છે.પણ જોલી LLB એ 'ઓનેસ્ટ બ્લડી ઈન્ડિયન'ની સ્ટોરી છે.આ ફિલ્મ એક એવું સટાયર છે કે નક્કી દર્શકોને કરવાનું છે કે રોવું,હસવું કે ગુસ્સે થવું.હિન્દી ફિલ્મોમાં વ્યંગના નામે હાસ્યનો જે રીતે કચ્ચરઘાણ નીકળે છે તેમાં આવી ફિલ્મો એક સદનસીબી કહી શકાય.જોલી LLB આદર્શવાદી ભારતીય સમાજમાં ગરીબી-અમીરીનાં ભેદને અને અમીરોનાં "કાયદો મારાં ખીસ્સામાં" જેવા વલણ પર પ્રહાર કરે છે.

અર્શદ વારસી,બોમન ઈરાની અને સૌરભ શુકલા-ત્રણેયનો એક્ટીંગ એક્સપીરીયન્સ દેખાય છે.કોઈપણ પાત્ર એકબીજાને ઓવરટેક કરવાની તાકમાં રહેતું નથી.નાનકડા એવાં રોલમાં રામ ગોપાલ વર્મા (સંજય મિશ્રા)હસાવી જાય છે.ફિલ્મમાં હિરોઈનનાં ભાગે ગીત સિવાય કશું કામ આવ્યું નથી.

ઓવરઓલ જોલી LLB એ હિન્દી ફિલ્મોમાં હાસ્યના નામે ચાલતી છીછરી ફિલ્મો કરતાં સુંદર છે.ફિલ્મનાં નિર્દેશક સુભાષ કપૂર એ કુંદન શાહ,સાંઈ પરાંજપે અને રાજકુમાર હિરાનીની કેટેગરીને આગળ લઈ જવા સક્ષમ છે.

નોટઃસુભાષ કપૂરની બેએક વર્ષ પહેલા આવેલી "ફંસ ગયે રે ઓબામા!" પણ અદ્દભૂત સટાયર છે.જોવા જેવી ખરી.

પૂર્ણ વિરામઃ

તેજેન્દર રાજપાલ(બોમન ઈરાની):અગર ફૂટપાથ પર સોયેંગે તો મરને કા રીસ્ક તો હૈ.

જોલી ત્યાગી(અર્શદ વારસી):ફૂટપાથ ગડીયોં ચલાને કે લિયે ભી નહીં બને હૈ.

જોલી આયા રે...

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં કાવ્યોનો ભાવાનુવાદ-3

કવિઓને ઓગસ્ટીને પૂછેલાં કેટલાક પ્રશ્નો

(૧)શું સંવેદનશીલ જગ્યાઓ પર

અહિંસાની,પ્રેમની કવિતાઓ બંદોબસ્ત ગોઠવી શકે??

(૨)ડૂબતાં માણસને કોઈક

સારી કવિતા સંભળાવીને બચાવી શકાય??

(૩)કવિતાઓને,ગઝલોને,સોનેટ્સને,હાઈકૂ અને પેલા પદ્યકારોને

મોંઘવારી નડે??(કંટાળીને કવિઓ થઈ ગયા ના દાખલા આ ભાઈએ નથી સાંભળ્યા લાગતા:) )

(૪)અશ્વેત,કાળાં,અછૂત મજૂરોને

કવિતાઓ લખવાથી મજૂરી મળશે??

(૫)જે દેશમાં એક દિવાલે લોકોને અલગ કર્યા(ઓગસ્ટીન જર્મન છે,અને બર્લિનની દિવાલ વિશે વાત કરી)

દેશને અસભ્ય ગણ્યો,પ્રજાને તરછોડી.તે દેશનાં એક બળવાખોર કવિની વાત.માનશે કોઈ??

~માઈકલ ઓગસ્ટીન

ભાવાનુવાદઃહિરેન જોશી

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં કાવ્યોનો ભાવાનુવાદ-3

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં વધુ કેટલાંક કાવ્યો(કાવ્યપ્રશ્નો)..

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં કાવ્યોનો ભાવાનુવાદ-૨

કવિઓને ઓગસ્ટીને પૂછેલાં કેટલાંક પ્રશ્નો

(૧)અગર

કાવ્યસંગ્રહને ત્રાજવે તોળવામાં આવે,

અને કાંટો વજન બતાવે ૩૦૦ ગ્રામ!

તો વજન કોનું

કાગળનું? કે કાવ્યોનું??

(૨)કેટલી લાગત આવે?

એક કવિતા બનાવવવામાં??

(૩)દર મહિને કેટલી કવિતાઓ જોઈએ?

એક પરીવારનાં નિભાવખર્ચ માટે??

(૪)શું સૈનિકો કવિતાઓ સાંભળીને યુધ્ધે ચડે?

શૌર્ય રસની કવિતાઓનાં રચયિતાઓ માત્ર પાનો જ ચડાવી શકે??

(૫)'નાસા'નાં અંતરીક્ષ કાર્યક્ર્મમાં કવિઓનું શું યોગદાન?

બે-ચાર કવિઓને સ્પેસમાં મોકલે ખબર પડશે??

~માઈકલ ઓગસ્ટીન

ભાવાનુવાદ-હિરેન જોશી

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં વધુ કેટલાંક કાવ્યો(કાવ્યપ્રશ્નો)..

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં બે કાવ્યો..

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં બે કાવ્યોનો એક માથાફરેલ ગુજરાતીએ કરેલો ભાવાનુવાદ.
આ વ્યંગીબખડજંતર ઓગ્સ્ટીનની માફી સાથે.

(૧)નવયુગલનાં નવા લીધેલા ફલેટમાંથી

વારંવાર આવી રહ્યો છે વાસણો ખખડવાનો અવાજ,

.

.

છૂટાછેડાના વકીલોને ભવિષ્યમાં ચાંદી છે.

(૨)નાવ ઊંધી વળી ગઈ ડેમોક્રેટીક એલાયન્સની(આપણે કોંગ્રેસ વાંચવું)

જીવતેજીવ પરસેવો પાડીને નાવ ઘડનાર,

.

.

સુથારની લાશનો પત્તો નથી.

~માઈકલ ઓગ્સ્ટીનની રચનાઓ-

ભાવાનુવાદ-હિરેન જોશી

માઈકલ ઓગસ્ટીનનાં બે કાવ્યો..

ઈશ્ક જરૂર કરના....

આજે વેલેન્ટાઈન ડે છે.સંત વેલેન્ટાઈનની યાદમાં ઉજવવામાં આવતો પ્રણય દિવસ.પૂર્વીય અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને જોડતો પ્રણયવાદ બિલ્કુલ ભારતીય યૌવનને લાક્ષણિક છે.શું પ્રેમને માછલી પકડવાની જાળી સાથે સરખાવી શકાય??-ના જી અને 'કેક્વોક' જેટલો આસાન કહેવો પણ ઉતાવળ છે.પ્રેમ શું છે??-પ્રેમની તાકાતે મને,તમને અને આપણને ફેર-વિચાર માટે લાચાર કર્યા છે.શીરી-ફરહાદ,હીર-રાંઝા,લૈલા-મજનૂ દરેક પ્રેમ-કથાઓમાં સ્ત્રીનું નામ આદરપૂર્વક પહેલું શા માટે મૂકાય છે.સ્ત્રી માત્ર 'અંગ-ઉપભોગ' નથી.સ્ત્રી એ દીકરી છે,માતા છે અને બહેન પણ છે.પત્ની અને 'ગર્લ-ફ્રેન્ડ' પછી છે.સ્ત્રીને માન આપતો આપણો સમાજ એકાએક સ્ત્રીને 'વાસના-વિભોગ'શા માટે સ્વીકારવાં લાગ્યો??-સ્ત્રીના સૌંદર્ય વિશે અનેક પ્રાચીન શૃંગારીક રચનાઓ એ આપણને ક્યારેય મર્યાદા ચૂકવવાની શીખ આપી જ નથી.કાલિદાસના 'કુમારસંભવ' કે 'શંકુતલા' સમયે શું સ્ત્રીઓ નહોતી?-હતી જ પણ રેપ (કે બળાત્કારો) નહોતાં થયાં.પુરૂષપ્રધાન સમાજ બળાત્કારો ક્યારે શીખ્યો?? આપણે આવાં નહોતાં જ.

દિલ્હી ગેંગ રેપ વખતે તે છ-સાત નરાધમો વચ્ચે એક પ્રેમી-જોડું પણ હતું.તેમની આંખોમાં પણ વેલેન્ટાઈન સપનાંઓ હતાં.બંને લગ્ન કરવાનાં હતાં.તે પિડીત છોકરીના મૃત્યુ પછી ન્યુઝ ચેનલ દ્વારા વિવેક નામનાં તેના પ્રેમીનો ઈન્ટરવ્યૂ લેવાયેલો.વિવેકનાં ચહેરાના ભાવો આપણા 'સ્ત્રી-સન્માન' અને 'સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્ય'ના બણગાઓ હવામાં ઓગાળી દે છે.તે દરેક વાત સિલસિલેવાર કહે છે.તેને કોઈ સામે ફરીયાદ નથી,પોતે ગિલ્ટી ફિલ કરે છે,રડે છે.લાચાર હતો.વિવેક કોઈ હિન્દી ફિલ્મનો હીરો હોત તો કદાચ પેલા નરાધમોને મારત,એકશન-પેકડ સ્ટંટ કરત.પણ તે એક સામાન્ય ભારતીય છે.તેની વિગતવાર વાતો આપણી સામાજિક પોલ ખોલતી જાય છે.પોલીસ,પ્રશાસન ઉંઘતું ઝડપાય છે.ગુનેગાર માત્ર પોલીસ નથી.કહેવાતો જાગૃત સમાજ છે.એક કલાક સુધી રોડ તેઓ મૃતઃપાય અર્ધ નગ્ન હાલતમાં રહે છે.અનેક મોટરો,રીક્ષાઓ,બસો પસાર થાય છે.કોઈને ફૂરસત નથી.કોઈ કાચ ખોલીને જોવાની તસ્દી લેતું નથી.શા માટે લે?? આ છે આપણો સમાજ જે પ્રેમ કરતા નથી શીખ્યો.

પૂર્ણ વિરામઃ

ગર તુજે કારી-કારી(ચરીત્રહીન) કહકર મારે,

મર જાના,ઈશ્ક જરૂર કરના.

શરાફત કે શો-કેસમેં બુરખા લગાકર ના બૈઠના, 

મર જાના,ઈશ્ક જરૂર કરના.

 

પ્યાસી ખ્વાહીશોં કે બિયાંબા(રણ)મેં,

થારે(થોર) જૈસી ના રહના,ઈશ્ક જરૂર કરના.

ગર કિસી કી યાદ હૌલે સે,

મનમેં પડી હો,મુસ્કુરા ઉઠના,ઈશ્ક જરૂર કરના.

વો લોગ ક્યા કરેંગે?

સિર્ફ બાતોંની પથ્થર મારેંગે,જીવન ફલ તું ભોગના

ઈશ્ક જરૂર કરના.

તેરે ઈશ્ક કો ગુનાહ કહા જાયેગા,

તો ક્યા હુઆ?

સહ લેના,ઈશ્ક જરૂર કરના.

~અતિયા દાઉદ(પાકિસ્તાની કવિયત્રી)

ઈશ્ક જરૂર કરના....

તુમ તો ઠહેરે પરદેશી...

ગૈર-ફિલ્મી ગીતોને (કે જેને આપણે આલ્બમ સોંગ્સ કહીએ છીએ)સર્વાધિક લોકપ્રિયતા ૮૦ના દશકામાં મળી.ગઝલો અને પાશ્ચાત્ય સંગીતની અસરવાળાં પોપ ગીતો તે જમાનામાં રાતો-રાત ઉપલબ્ધિને આંબ્યા હતાં.૯૦નો દાયકો આવતાં સુધીમાં સૂફી સંગીતની અસરવાળાં ગીતો અને કવ્વાલીઓનું ભારતીય પોપ સંગીતમાં મિક્સીંગ થઈ ચૂક્યું હતું.આજે ભલે પ્રાઈવેટ આલ્બમની ક્વોલિટી અને ક્વોન્ટીટી ઘટ્યાં હોય પણ ૧૯૮૦-૯૦ના દાયકાઓમાં આવાં આલ્બમ્સ ફિલ્મી સંગીતની 'પેરેલલ' હતાં,ફિલ્મી ગીતો સાથે કદમ મિલાવતાં હતાં.

ગૈર-ફિલ્મી ગીતોને લોકપ્રિય કરવામાં એક નાગપુરી કવ્વાલનો મહત્વપૂર્ણ ફાળો છે-એ છે અલ્તાફ રાજા.૯૦ના દાયકામાં અલ્તાફ રાજાને અપાર સફળતા મળી.તેમણે ગાયેલું 'તુમ તો ઠહેરે પરદેશી..'ઘણાં દિવસો સુધી ઓફિસીયલ 'ચાર્ટ બુસ્ટર' ટોપ પર રહેલું! (અને હાલ પણ કેટલાંક લારી-ગલ્લે વાગતું સાંભળી પગ થીરકવા માંડે) આ એક ગીતની સફળતાએ અનેક જાણ્યા-અજાણ્યાં ગાયકો અને સંગીતકારો માટે ભારતીય સંગીત માર્કેટના દરવાજાં ખોલી નાંખ્યા,જાણે ભારતીય સંગીતનું પણ ઉદારીકરણ થઈ રહ્યુ હતું.ઠીક-ઠાક અવાજ ધરાવતા અને અંતરા(ગીતની કડીઓ) વચ્ચે શાયરીઓની ઠોકમઠોક બોલાવતા અલ્તાફ રાજાએ સાબિત કરી આપ્યું કે પોપ્યુલારીટી મોટાં નામની મોહતાજ નથી."તુમ તો ઠહેરે પરદેશી..."આલ્બમની સફળતા કોઈપણ ફિલ્મી સંગીતની બરોબરી કરી હતી.અલ્તાફ રાજા રાતોરાત બેસ્ટ સેલેબલ બની ગયા હતાં.

અલ્તાફ રાજા અને "તુમ તો ઠહેરે..."બંને રાતોરાત સ્ટાર નહોતા બન્યાં.મૂળ વાત એમ કે અલ્તાફ રાજાના પિતા દાદ રફી રાજા નાગપુરમાં કવ્વાલીકાર હતાં.મહેફિલોમાં અને મોટાં શેઠોની મિજબાનીઓમાં તેમને કવ્વાલીઓ ગાવાં ઈન્વીટેશન મળે.ઉમરાવો હરખાઈને જે બક્ષિસ આપે તે જ તેમની 'પ્રોફેશનલ ઈન્કમ'!પૈસા ના મળે તે દીવસે રોટ્લાં-પાણીના પણ વાંધા હોય.આવી ગરીબીમાં અલ્તાફમિયાંનો જન્મ.સાલ હતું ૧૯૬૭નું.નાનપણમાં અલ્તાફે વિથ ફેમીલી અનેક સ્થળોએ પરીભ્રમણ કર્યું અલબત્ત 'રોટી' માટે જ! અલ્તાફને શેર-શાયરીઓ અને ક્વ્વ્લીઓ જન્મતાં સાથે જ લોહીમાં હોય તે સ્વાભાવિક છે.છતાં પણ ફોર્માલિટી પૂરતી અને અવાજને વધુ પાણીદાર બનાવવાની ટ્રેનીંગ લીધી.લખનૌ,કાનપુર,બિહાર,એમ.પી અનેક સ્થળોએ સતત રઝળપાટ કર્યો.

"તુમ તો ઠહેરે પરદેશી..."ગાવાની પ્રેરણા વિશે અલ્તાફે એક ઈન્ટરવ્યૂમાં કહેલું "બચપનમેં લતા મંગેશકર ઔર મન્ના-ડે કી આવાજમેં 'રાત ઔર દિન"કા ગાના "દિલ કી ગીરહ ખોલ દો..." સુનને કે બાદ ઈક મુખડા મેરે જહનમેં થા વો "તુમ તો ઠહેરે પરદેશી..." જૈસા થા.લેકીન તબમેં બહોત છોટા થા.લેકીન ઉસ ગાનેકોં ઔર મન્ના-દા ઔર લતા દી કી આવાજને મુઝે બહોત ઈન્સ્પાયર કીયા ઔર મૈંને એક પ્રાઈવેટ આલ્બમ કે બારેમેં સોચના શરૂ કીયા"

૧૯૯૬માં વીનસે અલ્તાફ રાજાનું આલ્બમ "તુમ તો ઠહેરે પરેદેશી..."પ્રોડ્યુસ કર્યું અને રેકોર્ડબ્રેક કમાણી કરી.કેટ્લાંક "તુમ તો.."ને રાજાનું પહેલું આલ્બમ માને છે પણ ૧૯૯૯૩માં તેમનું એક ડિવોશનલ આલ્બમ આવેલું "સજદા રબકા કર લો.." અલ્તાફ રાજાના ગીતોની સફળતામાં જેટલો ફાળો ગીત-સંગીતનો હોય એટલો જ તેમની યુનિક અવાજ અને વચ્ચે બોલાતી શાયરીઓનો હોય છે.અલ્તાફ ભાઈના શબ્દોમાં કહીએ તો "મૈં ૧૯૮૯સે તુમ તો ઠહેરે ગાતાં થા સાથમેં રૂબાઈયાં,નઝમેં અપની લિખી હુઈ થી વો યાદ આતી ઐસે ગાને કે અંતરો કે સાથ તાલ-મિલાકર ગાતા થા,બોલતા થા...ઐસા સ્ટાઈલ બન જાયેગા ઐસા સોચા ના થા". અને સાચ્ચે જ આ એક સ્ટાઈલ હતી,,ના ભૂતો ના ભવિષ્યતી.

૧૯૯૬ સુધી અલ્તાફ રાજા "તુમ તો ઠહેરે.." ગાઈ-ગાઈને કંટાળી ગયા હતાં.એવામાં વિનસ તરફથી એક નવા આલ્બમની ઓફર મળી.મોહ્મ્મ્દ શફી નિયાઝી કે જેઓ નવાં આલ્બમનું સંગીત આપવાનાં હતાં તેમણે અલ્તાફ રાજાને પૂછ્યુ કે "યર્લી ડેઝ"માં તેઓ ક્યાં-ક્યાં ગીતો ગાતાં?? અલ્તાફે "દોનોં હી મુહ્બ્બત કે ઝ્ઝ્બાંત મેં જલતે","મેરી યાદ આયી જુદાઈ કે બાદ" અને "પંગા લે લિયા" જેવા ગીતો ગણાવ્યાં.નિયાઝી સાહેબે "પંગા લે લિયા"ને હાઈલાઈટ કરવાનું સૂચવ્યું અને એવી રીતે તૈયાર થયું બીજુ આલ્બમ "પંગા લે લિયા.." પબ્લિક ડિંમાન્ડ્ને ધ્યાનમાં રાખીને

"તુમ તો ઠહેરે..."ને પણ સમાવવામાં આવ્યું.

અલ્તાફ રાજા ભલે "તુમ તો ઠહેરે પરદેશી.." ગાઈ-ગાઈને થાકી ગયાં હોય પરંતુ તેમનાં સંગીત અને યુનિક અવાજના ચાહકો(કંઈક અંશે આ લખનાર પણ)તેમનાં ગીતોને ભૂલ્યાં નથી.દરેક પેઢીને,દરેક શ્રોતાને પોતાનો એક અવાજ હોય છે.

પૂર્ણવિરામઃ

એક અલ્તાફ રાજા બ્રાંડ શાયરીઃ

ખોયે-ખોયે રહતે હો ક્યું? ધ્યાન કિસકા હૈ??

જરા બતાઓ તો યે ઈમ્તિહાન કિસકા હૈ??

હમેં ચાહે ભુલા દો મગર યે યાદ હી હોગા,

નયી સડક પેં વો પુરાના મકાન કિસકા હૈ.

તુમ તો ઠહેરે પરદેશી...